Hejarê Mukrîyanî
Musedeq TOVÎ

Di Hejarê Mukriyanî, navê wî yê durist Ebdulrehman Şeref Kendî ye. Hejar ne tenê helbestvanekî netewî yê gelê kurd e belkî vekoler, dîroknivîs, zimanzan û wergervan, ferhengnivîsekî navdar û şoreşgerê gelê kurd e û pêşmerge û kadirekî çeleng yê komara Kurdistan (Mihabad-1946) û şoreşa îlonî (rezber) gulanê bû. Dilsoz û cihê baweriya pêşewa Qazî Mihemed û Barzaniyê nemir bû.


Di sala 1920’ê ji dayîk bûye, xwendinên ayînî xwendiye û li destpêka temenê xwe peywendî bi komela Jiyanewî Kurdistan (JÎK) kiriye û roleke girîng di destgehên komara Kurdistan de 1946 wegirtiye û helbestên xwe di hemî rojname û kovarên serdemê komarê de belav kirine. Digel Hêmin Mukriyanî yê helbestvan xweşdiviyên pêşewa Qazî Mihemed bûn û bi helbest û gotarên xwe beşdarî di piraniya helkeft û ahengên milî û nîştimanî yên Komara Kurdistanê de kiriye. Her di vê serdemê de û li sala 1945 komeke helbestên wî bi navê (Alekok) li Tebrêzê hatine çapkirin, hindek ji wan hatin wergerandin bo zimanên azerî, armenî û rûsî.

Piştî rûxana Komara Kurdistanê li dawiya kanûna yekê (berfanbar) 1946 û destpêka 1947’an Hejar mişext dibe Iraqê û jiyaneke pir ji hejarî, êşkence û azar diborîne û serdemekê tûşî nexweşiya Silê dibe û bi alîkariya hindek kurdên xêrxwaz diçe nexweşxaneya bajarê Yehnesa Libnanê bo dermankirinê û di navbera mêjûya 13/ 11/1948-13/11/1950’an de li wir dijî û piştre dizivire Bexdayê û li sala 1956 tê bidûrxistin bo Sûriyeyê û li wir li jêr sîbera binemala Haco Axa li bajarê Tirbespiyê dijî û li wir jî Mem û Zîna Ehmedê Xanî werdigerîne ser zaravayê mukriyanî û di wê serdemê de koma helbestan (beytî sermer û lasayî seg û mangeşew) li Şamê bi qaçaxî çap dike.

Piştî şoreşa 14’ê tîrmeha 1958’an jî vegera Barzaniyê nemir ji Yekîtiya Sovyetê Hejar dizivire Bexdayê û bi dîdara Barzaniyê nemir şad dibe û bi piştevaniya wî li sala 1960’ê Mem û Zîna Xanî li Bexdayê çap dike û di wê qonaxê de heta sala 1961’ê pişikdariyeke (beşdarî) baş di bizava rewşenbîriya kurdî de li Bexdayê dike.

Piştî destpêkirina Şoreşa Îlona (rezber) 1961’ê Hejar digehe rêzên Şoreşê û hemî şiyanên xwe dixe xizmeta şoreşê û dîwana wî ya yekê bi navê (bo Kurdistan) li sala 1966’î wergerandina wî ya (çarîneyên Xeyam) û li sala 1968 ji aliyê şoreşê ve li Beyrûdê hatine çapkirin.

Di navbera 11 adara 1970-11 adara 1974 Hejar dizivire Bexdayê û pişikdariyeke berfireh di çalakiyên rewşenbîrî yên kurdî de dike û di kongreya yekê ya Yekîtiya Nivîserên Kurd wek serokê vê yekîtiyê hate hilbijartin û her di vê qonaxê de wek endamê kara yê Korê Zanyarî Kurd li Bexdayê kar dike.

Digel destpêkirina şerê li Kurdistanê li adara 1974’ê Hejar cihê xwe di nav destgehên rewşenbîrî û ragihandina şoreşê de digire û berdewamiyê bi xebata xwe dide heta plana xiyanetkariya Cezaîrê li adara 1975’ê dijî şoreşa Kurdistanê tê gêran, Hejar jî digel deh hezaran ji şoreşgeran mişext dibe Îranê.

Her çende Hejar bi xwe kurdê Îranê ye û xwedan regeznameya îranî ye, lê demê di gel şoreşgeran de derbas dibe wekî her penaberekî din serederî di gel dihête kirin, ew bi xwe jî di peywendiyên xwe de bêhtir wek penaberek, wek pêşmergeyekî aware serderiyê dike.

Di vê qonaxê de Hejar gelek tûşî hejarî û nebînî û derdeseriyê dibe, lê di kurdîniya xwe û bizava xwe ya rewşenbîrî de xurtir lê tê, berhemên rewşenbîrên mezin ên pir biha berhem tîne wek wergerandina Qurana Pîroz bo ser zimanê kurdî û wergerandina (Qanîn dertûb) ya Ebo Elî Sîna ji erebî bo farisî di pênc bergeyan de, Şerha Dîwana Melayê Cizîrî, ferhenga Hembane borîne û çend berhemên dîtir ên Hejar li ser van çalakiyan berdewam bûn.

Li sala 1986’ê sera Parîsê dide û beşdariyeke baş di çalakiyên Enstîtuya Kurdî ya Parîsê de dike û piştre Mem û Zîna Xanî tûjandina Hejarî digel wergêrana Mukriyanî ji aliyê vê Enstîtuyê ve hate çapkirin. Piştî vegera Îranê berdewam dibe, li ser çalakiyên xwe yên rewşenbîrî heta roja 21’ê reşemiya 1991’ê wexera dawiyê li bajarê Kerec kiriye û li bajarê Mihabadê paytexta yekemîn Komara Kurdistanê hate veşartin û rê û resmên veşartin û behîdariya wî bi beşdariya Mesûd Barzanî û serkirdatiya Partiya Demokrat a Kurdistanê û piraniya penaberên kurdên Îraqê û xelkê rojhilata Kurdistanê hatiye gêran ku li astê mezinatiya Hejarê Mukriyanî bûn. Bêhtir ji bîst berhemên Hejarî, helbest, wergêran, dîrok, ferheng û tûjandin bi zimanê kurdî û farisî hindek ji wan carekê hatine çapkirin û bi sedan helbest û gotarên wî di kovar û rojnameyan de hatine belavkirin.
 

Jêderk: 1- Hejar, Çêştî Micêwir, Parîs 1997
2- Reşîd Findî, Elho Bilind Difire, Duhok 1997
3- Gotar û babetên cuda cuda di kovarên kurdî de.
 

          Biçe Jora Rûpelê