Rewşa helbesta kurdî a nûjen

LOKMAN POLAT

Di rojhilata navîn de helbesta klasîk a kurdan û farisan dewlemend e. Helbesta tirkan a klasîk tune. Helbestên ku di dema padîşahê împaratorîya Osmanî’yan de dihatin nivîsîn –ku jê re dîwan edebîyatî digotin- piraniya wan bi farisî û hinek jî bi erebî hatibû nivîsîn.

Li Kurdistana bakur bingeheke qedîm a helbesta klasîk heye. Melayê Cizîrî, Melayê Batê, Feqîyê Teyran, Ahmedê Xanî û gelek helbestvanên kurd yên klasîk berhemên hêja afirandine, helbestên nemir nivîsîne. Berhemên wan dewlemendîya edebîyata kurdî ye.

Helbesta kurdî a nûjen li Kurdistana bakur gelek qels e. Li Kurdistana başur û başurê biçûk û rojhilat xurt e. Li Kurdistana bakur roman û çîroka modern pêş ketiye, lê helbesta nûjen pêş neketiye. Di hersê perçeyên Kurdistanê de di nav şaxên edebiyatê de ya herî pêş helbest e. Li Kurdistana başurê biçuk hema bibêj temamê nivîskarên kurd –yên binxetê- helbestên kurdî dinivîsin. Lê li Kurdistana bakur yên ku helbest dinivîsin bi tiliyên destan tên jimartin.

Di salên 1975 – 80’yî de navê çar helbestvanan derketibûn pêş. Ji wan herçaran sê helbestvan bi tirkî û yekê bi kurdî helbest dinivîsand. Di wê demê de weşanxanên kurdan heryek bi dehan pirtûkên îdeolojîk, polîtîk weşandin. Weşanên ”Ozgurluk Yolu – Riya Azadî” di nav weşandina ewqas pirtûkan de tenê pirtûkek helbestan weşand. Ew jî pirtûka helbestvanê kurd ê Kafkasyayê ya Eskerê Boyik bû. Weşanên ”Komal”ê çend pirtûkên helbestan derxist, hemû jî bi tirkî bûn. Weşanên ”Yontem” û ”Kawa”yê ji xwe qet pirtûkên helbestan –ne bi tirkî û ne bi kurdî- neweşandin. Wê demê Apoyî’yan qet weşan, meşan dernedixist.

Di sala 1980’yî de darbeya faşîst pêk hat. Salên 80’yî di bin nîrê dîktatorîya cunta faşîst de derbas bû û di wan salan de pirtûkên helbestên kurdî nehatin weşandin. Li Ewropa’yê jî gelek weşanxanên kurdan hebûn, lêbelê her weşanxane ancax yek yan du pirtûkên helbestan weşand.

Niha, dema min vê nivîsê nivîsî, ez ji xwe re li ser nivîskarên kurdên bakur yên ku helbestên kurdî dinivîsin, fikirîm. Yên ku bi kurdî helbest dinivîsin gelek hindik in. Hinek nivîskarên ku berê çend helbestên kurdî nivîsîbûn û di kovaran de weşandibûn wan jî dev ji nivîsîna helbestan berdaye. Yek, du nivîskar jî pirtûkeke helbestan weşandine û êdî ne helbest nivîsîn û ne pirtûk weşandin.

Belê di hêla afirandina helbestên kurdî de –di dema me de- nivîskarên kurd qels in. Lêbelê hinek nivîskarên kokkurd hene ku bi tirkî, erebî dinivîsin, ew di hêla afirandina helbestê de gelek jîr in û her yek çend pirtûkên wan yên helbestan –bi zimanê serdestan – derketine. Yilmaz Odabaşî yek ji wan helbestvanane ku gelek pirtûkên wî bi tirkî derketine. Ew bi xwe kurd e û ji Amedê ye.

Di nav kurdên bakur de yên ku wekî helbestvan hatine naskirin û pirtûkên wan yên helbestan –bi kurdî- hene, di serî de Rojen Barnas û Kemal Burkay in. Rojen Barnas di hêla afirandina berhemên edebî de helbestvanekî qels e, berhemkar nîn e. Kemal Burkay berhemkare. Ew xebatkarê edebiyat û siyasetê ye. Ew jîr û zana ye û bi destekî du zebeş hildigre, siyaset û edebiyatvaniyê bi hevdu re dimeşîne.

Di nav helbestvanên Kurdistana bakur de sê jin hene ku hêjayê pesnê ne. Yek jê Fatma Bozarslan e (Ew çû rehmetê) û ya din jî Diya Azad Acar e. Ya sêyem helbestvana jin ku niha li Amedê dimîne û navê wê Yildiz Çakar e. Pirtûka wê ya helbestên kurdî hêj nû derketiye. Hersê jinên helbestvan jî herkê pirtûkeke helbestan weşandin. Li hersê perçên Kurdistanê gelek helbestvanên jin hene, lê li bakur tenê çar, pênc jinên helbestvan henin. Helbet hinek keç û jinên Kurdistana bakur di kovarên kurdî de helbestên kurdî dinivîsin û diweşînin, lêbelê hêj pirtûkên wan yên helbestan derneketine.

Min bala xwe da weşanxanên kurdan yên li Stenbolê, wan bi sedan pirtûkên tirkî weşandine. Bi dehan pirtûkên helbestan yên bi tirkî weşandine û yek, du pirtûkên helbestan yên bi kurdî weşandine. Mirov dema li hejmara pirtûkên helbestan yên bi kurdî dinêre, dibîne ku helbesta kurdî bê çiqasî qels e.

Herçiqas îro helbesta kurdî a nûjen qels be jî, divê bi hewldanên pîroz, bi kar û xebateke baş, bi şêweyeke berhemkarî helbesta kurdî pêş bikeve, dewlemend bibe. Di vê hêlê de hewldanên baş hene û hinek weşanxane jî –herwekî weşanên Sî-Mîr- , Pêrî, Aram, Deng, Veng, Helwest, Nûdem, Roja Nû – girîngî dane ser weşandina pirtûkên helbestên bi kurdî.
 

çavkanî;dema nû

          Biçe Jora Rûpelê