Hêja Ebdulreqîb Yosif dibêje: "Destnivîsa Bersîsê Abid, wesa xuya dike ku, Feqiyê Teyran 1307 - 1376 Z, yekem çîroknivîsê kurd bûye." (1)

Lê yekem çîroka hunerî ya kurdî, Fuadê Temo, di kovara Roja Kurda de, sala 1913 ê, belavkiriye. ku piraniya nivîskarên kurd yên bi kurmanciya jêrî (soranî) dinivîsin, li wê baweriyê ne ku yekem çîroka hunerî ya kurdî (Cemîl Saibî, bi navê Le Xewma) di sala 1925 ê de belavkiriye.(2) Eve jî şaşiyeka mezin e û divê bête rast kirin. Bi kurmanciya jêrî, nemaze li Kurdistana başûr, xebateka gerim hatiye kirin û heta nita bi sedan pirtûkên çîrokan, ronahî dîtîne, lê bi kurmanciya jorî, ew lawaz û pir kêm bûye.

Yekem çîrok li devera Badînan di sala 1960 ê, di kovara Ronahî de - Hêja Hafiz Qazî diweşand- ji aliyê Salih Rişdî ve hatiye belav kirin. Lê edebiyat bi giştî û nemaze cîroka modêrin bi kurmancî ya jorî, li tevaya parçên Kurdistana dagîrkirî, di rewşek lawaz de bûye. Bi tenê çend çîrokên Kamîran Bedirxan, Celadet Bedirxan, Cegerxwîn , Osman Sebrî, Mistefa Ehmed Botî, Dr. Nûredîn Zaza, Qedrî Can û hindekên din hebûn ku ew jî di kovarên Hawar, Ronahî û Roja Nû, ku di salên 1932 - 1946 de, li derveyî welatî (Li Dîmeşqê) diweşiyan. Lêwre pirtûkxana kurmancî ya jorî, ya lawaz û valabû ji pirtûk, kovar û ronaman, her wesa asteng û kospên mezin di rêya nivîsîn û belavkirinê de hebûn.

Xwendin û nivîsîna kurdî qedexe bû û li şûnê bi erebî, farisî û tirkî bû. Her çend xemxor û dilsozên kurd, bi zehmetî û qorbaniya xwe fêrî xwendin û nivîsîna kurdî dikirin, lê dîsan jî, nedikarîn bi hêsanî xwe ji astenga hebûna sê alfabeyên kurdî rizgar bikin. Çinku kurdên Sovyeta kevin bi tîpên Rûsî, yên başûrê rojavayê Kurdistanê(Pişka Sûriyê), bakurê Kurdistanê(Pişka Turkiyeyê) û kurdên Lobnanê bi tîpên latînê, yên rojhelatî Kurdistanê (Pişka îranê) û başûrî Kurdistanê(Pişka îraqê)jî bi tîpên erebî dinivîsin. Ji lewre jî, hebûna alfabekê, gelek astenga dişkêne. Her wesa li Kurdistana başûr, devera Badînan jî, heta sala 1970 ê, pirr lawaz û paş de mayî bû. Sedemên vê çendê jî ew bûn ku, hemî dergehên bajarvanî û pêşketinê girtî bûn, xwendin û nivîsîn jî bi zimanê erebî bû. Tenha sala 1970 -1974 ê, bi kurdî bû, lê ew jî bi zaravê kurmanciya jêrî(soranî) bû. Piştî ku şoreşa kurdî di sala1975 ê de, bi pîlanên dijminan têkçû, êdî ew jî bêserûber kirin.

Ji ber van sedem û gelekên din jî, edebiyat bi giştî lawaz bû. Lewra piraniya kesên xwedan behreka edebî, berhemên xwe bi zimanên erebî, tirkî û farisî, diafirandin û hindekên kêm bi zimanê kurdî dinivîsandin. Belê; di rewşek hosan kambax de, dê çewa edebiyat pêşkeve?!

Lê welatparêz û xemxorên ziman û doza kurdî, yên bawerî hey ku "gelê ku zimanê wî nebe, ew jî nîne" zend û baskên xwe hildan û pênûsên xwe tûj kirin û pîlanên dijminan serûbin kirin. Belê; nivîskarên kurd, bi germî xwe berdan qada edebiyatê û berhem nivîsîn û belav kirin. Cihê dilxweşiyê ye ku heta niha, van nivîskarên jêrî: Mihemed Uzun, Laleş Qaso, Sidqî Hirorî, Şahînê Bekirê Soreklî, Îbrahîm Seydo Aydagan, Silêman Demîr û Mistefa Aydoganî çendîn romanên serketî çap kirîne, lê wî babetî jî, pêwîstî bi çendîn semînerên din heye.

Yekem pirtûka çîrokan Cegerxwînî, bi navê Cîm û Gulperî, di sala 1948 ê de û Reşoyê Darê jî, di sala 1956 ê de, li Sûriyeyê çapkiriye.(3) Di sala 1972 ê de, Elî Neqşebendî, pirtûka çîrokan li Kurdistana başûr, di sala 1979 ê de, Mihemed Emîn Bozarselanî, pirtûka Meyro li Stenbolê û di sala 1979 ê de jî, Îbrahîm Selmanî, Komir li Bexdayê, gehandine çapê. Piştî hîngê her sal çendînên din jî karwan pêş de birin. Belê; di van bîst salên dawiyê de, bi dehan çîroknivîs peydabûn, ku berhemên wan ji aliyê form û naverokê ve di serketî ne, mîna: Enwer Mihemed Tahir, Nizar Mihemedseîd, Mihemedselîm Siwarî, Hesen Silêvanî, Kerîm Cemîl Biyanî, Fazil Umer, Hesen Îbrahîm, M. Elî Kut, Tosinê Reşîd, Babê Nazê, Redwanê Ali, Fewaz Husên, Helîm Yosif, Rojen Barnas, Hesenê Metê û Firat Cewerî.

Lê dema mirov çîrokên destpêkê û hindekên niha jî dixwîne, dibîne ku bi zimanekê sist nivîsîne û kêmasiyên rêzmanê di nav rêzên wan de dimişe ne, gelek caran rengê rapora didin yan jî nesîhet û şîreta dikin. Ji layê form û naverokê ve , di lawaz û qels in, lê roj bi roj ber bi pêş de çûne û niha bi dehan çîrokên serketî hene. Babetên çîrokên piraniya nivîskaran li dij sitem û zulma dijminan e, li dij derebeg û axa û piştevaniya cotkar û hejaran e û mirovê kurd hişyar dikin û berê wî didin xebat û xweragirtinê. Her wesa giriftarî û piroblimên rojane, yên jin û mêran, perwedekirina zarokan, jin revandin û tolvekirinê ne û daxaza edaleta civakî û wekheviya mirovî dikin.

Bi kurtî em li ser dîrok û rewşa çîroka kurdî peyivîn û ji bo ku em rewşa çîrokê ya niho bizanîn, divê berhemên çend nivîskaran bisengînîn.

Em dê bi çîroknivîs Nizar Mihemedseîdî destpêkîn ku: Di sala 1952 ê de, li bajarê Duhokê ji dayik bûye. Di sala 1973 ê de, dest bi nivîsînê kiriye. Yek pirtûka çîrokan bi navê Aş di sala 1985 ê de, çap kiriye. Niha jî li welatê Holanda dimîne. Ew çîroknivîsek xudan taqet û şiyanên bilind e. Berhemên wî ji aliyê formê û naverokê ve di serketî ne. Di van bîst salên dawiyê de, şiya bête nav qada kurteçîroka kurdî û cihê xwe di dilê xwendevanan de bike. Heta niha çendîn vekolîn li ser çîrokên wî hatîne nivîsîn. Zimanê wî sivik û xweş e û hevokên wî bi hunermendî hatîne darêjtin. Gelek zêrekane babetên çîrokên xwe dihelbijêre û bi germî xwe berdide kûratiya giriftarî û piroblimên jiyana rojane ya xelkê hejar û bindest. Ew xwendevanî radikêşe cîhana çîroka û neçar dike ku milê xwe bide qaremanên wî û di çayxane, kolan û cadên bajarî de winda bibe.

Dagîrkerên welatî, hemî rêyên pêşketin û şaristaniyetê li ber gelê me digirin. Jiyana wê têk didin û gundên wî dişewitînin û xelkê jî derbeder dikin. Sotandina hezaran gundan dibe sedemê koçberî û mişextbûna xelkê. Li bajarên mezin jî, ne xanî, ne kar û ne jî keristên jiyanê bi hêsanî bi dest dikevin. Nizar di çîroka Kurê Kolana de, perdê ji ser rewşa wêran ya kesekê mişext, ra dike û jiyana aloz ya xudanê telîsê tiştan pêşçav dike. Belê; ew kes nimûna bi hezaran xelkê ye ku nikarin paryekê nanî bi tenahî peyda bikin. Yek wî ji ber dikanê dertêxe û yekê din jî, ji ber çayxanê dirateqîne. Wê çewa bikare kedekê bike! Nizar bi hostayî wî li ber çayxane, kolan, dikan û dîwaran digêrîne û derd û hawarên wî digehîne esmanan. " Hema ez neşême we, ma hûn ji Xudê jî natirsin? Çi erdê min xo pêdada, ez rakirim. Hilo ev e ne cihê te ye. " (4) Belê; Nizar nivîskarekê hişyar, bîrtûj û şareza ye û rewşa kesên mişext, wek şerîta filmekê sînemayê li ber çavên xwendevanî rêz dike.

Di çîroka Dudik de, Mîrzoyê xudanê wê Dudika zêrîn ku, awaz mîna taviya buharê jê dibarin, di nav komên xortan de, digêrîne. Di rêya Mîrzoy de, xweragirî û berxwedana xelkê nîşan dide. Wî dike sîmbola şoreş û serhlidanê. Dijmin hewil dide Dudika wî bişkêne, rê li ber awazên wî bigire: " Gehişte pişt Mîrzoy. Berpêkek dayê û palek pê re na...Mîna spîndarekê qirande erdî."(5) lê ew li berxwe dide û ji destan derdikeve. Xema wî ne birîndarbûn e, belku Dudika zêrî ne: " Ya Xudê bi izneha te, Ya Rebbî çi lê nehati bît! Ne şkestî bît. Dilê perasiyekê ye, du ya ye.!"(6) Gavek pê neçû, dîsan ji bo xortan şarand. Ew bi baweriye û dest ji xebat û bizavê bernade. Lê dijmin wî dûrpêç dikin û dixazin dengê Dudika wî bibirin. Ew pif dike Dudikê û dişarîne û xort jî, tewîna didinê. Lê dîsan ji nişka ve, " Êk li hindav serê wî çikilî û dengê Dudikê xendiqand."(7) Dîsan Dudika xwe rizgar dike û: " Xudê karê bêbext û zordara rast neînît."(8) Dibêje. Lê dîsan li ser girekê bajarî, dest bi Dudikê dike û awazan direşîne. Xort jî, li dûr civiyane û : "Taw. Taw. Taw Mîrzo."(9) dibêjin.

Di çîroka Aznîf de, Nizar dîsan xwendevanî radikêşe nav cîhana çayxanên welatî. Ji xwe dagîrker pîte bi jiyan û hebûna xelkê me nakin û berê wan didin rêyên ne baş. Rewş xerab e û kar jî bi hêsanî destnakeve û rojên bêkariyê jî, bi dawî naên. Ji lewre mirov dibîne ku çayxanên bajaran, ji xelkê bêkar û hejar di pir in. Ew jî bi cûrên qumarê ve mijûl dibin. Helbet giriftarî û arîşên qumarê jî gelik in. Ji bo qazanc kirinê, gelek pîlan û nexş têne gêran. Yek ji wan ew e ku, mirovekê kore bi alîkariya dostên xwe, dikare Domîne bike û ji yê saxlem bibe. Nizar pir zîremane diçe nav cîhana wan û xwendevanî li ser mêzê dide rûniştin. Wesan bi hunerî çîrokê divehîne û wê cîhana xapandin û fêlbaziyê aşkera dike. Dema Domînê dikin, hîngê şanogerî jî destpê dike:

"Evro biryar derket Mişko deh sala girte bendîxanê!". (10)Da ku li ber xudanê dersoka berzeken, êkî ji wan got: " Ne babû ne! Berî niha me yê dîtî!"(11) Hîngê yê kore dizane ku dubêş di destên yê din de heye.

"Erê hewe gulê bûye? Evroke tumbêleka diwazde neferî ya wergeray!".(12) Hîngê yê kore dizane ku duşeş bi yê din re heye.

Belê; bi vî rengî hevdu dixapînin û rewiştên kirêt di nav civatê de belav dikin û dorûberên xwe jî, diêşînin. Nizar rewşa xelkê û civata bêkar û hejaran, xuya dike. Piraniya çîrokên wî, van cûre giriftariyan şirove dikin û ziyanên wan karên xirab pêşçav dike.

Di dîroka gelên cîhanê û ya kurda de jî, şerên xwekujiyê hatîne kirin û ziyaneka mezin gehandîne. Helbet şer hemî tiştekê xirab digel xwe tîne. Di van salên borî de, li Kurdistanê şerê xwekujiyê gerim bibû. Mixabin ku bi sedan kes hatine kuştin û bi hezaran jin û zaro, birçî û bêxwedî ketine kolanan. Kar jî kêm bû û pêwîstiyên jiyanê jî, bêmana digiranbûn û her kesê ne dişiya ji bo zarokên xwe misoger bike. Ji bo peydakirina nanî, hindekan dizî dikirin û rewiştên kirêt bi kar dianîn. Belê; di vê rewşê de, dema bira, mêr yan kur li afretên kurd dihatine kuştin, êdî ew diketine bin barê giran û ji bo peydakirina nanî - hindek tê nebin - yên din neçar dibûn ku laşê xwe yê pîroz bifiroşin. Raport xuya dikin ku, di van salên bûrî de, bi sedan keç û jinên kurd yên hatîne kuştin. Li ser vê giriftarî û kawdanên aloz û xerab, çendîn berhemên nivîskarên kurd ji dayik bûn. Hesen Îbrahîm, yek ji nivîskarên jîr û jêhatî ye û vê postereçîrokê diaferîne. Ez naxwazim li ser çîrokê bipeyvim, çinku ew bi xwe hemî giriftarî û karesatê bi rengekê edebî, didanite ber destên xwendevanî.

"Du leşên rîs, wek du marên evîndar xwe têk dihisîn. Leşekê ji bo têrkirina derûnî û guhnêlî û yê din ji bo têrkirina çend gewriyên birsî. Li dadgeha yasa evro, herdu hatin dadgehkirin. Êk bo kêla gullên şûndemaya evro, bêy ku wan gewriya têrket û yê din, li kolanên bajêrî, simbêlên xwe dibadan û li nêçîreka din digeriya!" (13) Hesen di çîrokeka din de, zîrekane diçe nav derûnê mirovekê kurd û rewşa wî ya pisîkolojî û wêrankirî destnîşan dike. Belê; dîsan em neçarîn vegerîn ser kawdanên Kurdistanê. Ji ber wan giriftarî û şerê xwekujiyê - dîsan hindek tênebin- bi hezaran kurd, ji hemî çînên civata kurdî, revîne û bi şikandina çendîn asteng û derbaz kirina çendîn sinoran, xwe gehandîne welatên biyanî. Êdî li xerîbiyê piroblimên mirovê kurd dest pê dikin. Nezanîna zimanî, bêkarî, xerîbî, cudahiyên kulturî, tenêbûn û heta digehe xwe kuştinê jî. Hesen vê rewşa namobûna mirovê kurd li derveyî welatî, bi ya yekê din ku, di zîndanên faşiyan de ye û li benda qinarê ye, berçav dike û xwendevanî radikêşe kûratiya ruha wêrankiriya qaremanên çîrokê. Dîsan pê nevê ez çîrokê şirove kim, çinku ew bi dengê hezar bilingoya hawar dike.

ÇAVÊN MIN... ÇAVÊN WÎ

"Çavên min di zil in û rik yên li wê derza bin dergehî ku, ronahiya derve hatin û çûna mirova diyar dikit. Ha ha dê êk zenga dergehî lê dit, bêdengiya min kujit û silav kite min.

***
Çavên wî dizilqutin û yên li wê pencera çargoşe û xaçkirî, ewa bi serê dergehî ve. Çend carekê zêrevanê wê jorê, diêt û diçit. Ha ha dê ên dergehî lê vekin û silav kine giyanê wî.

***
Çavên min man zil û guhên min man bel û dergehê min nehat qutan. Ew telefona bi rex min ve, eve çend cara min bilindkir ka kar dikit yan ne. Bêdengiyê ez hêrkirim, ya ji min ve kes di vî bajêrî de nîne... Min mirade dengek, mêşek, pêşiyek, seyek yan jî çûkek.

***
Çavên wî narawestin ji qutanê. Guhên wî yên bûyne kaniya xwînê. Şeq şeqa seqatên dergeha, mejî lê simt. Ne telefon û ne zenga dergehî. Çend xelkê bajêrî yên anîne wêrê. Wî mirade çirkeyekê di xew biçit. Sîsirk û mişka, şere li ser leşê wî...

***
Dergehê wî vebû. Helgirtin, rakêşan û birin cîhana bêdengiyê... Dergehê min nehat vekirin, telefona min nehat lêdan. Dilê min nehat qutan. Di xerîbiya xwe de, bûm hevalê cîhana wî...!" (14)

Çîroknivîs bi germî diçe nav rewşa aloza xelkê me, li Kurdistanê û li dij tevaya karên çewt û ne mirovane diraweste û bi zimanê qaremanê çîroka xwe, rewşê berçav dike. Ez bawer nakim kesê mîna Hesen Îbrahîmî şiya ye karesatên enfalên reş destnîşan bike û bi hostayî bas bike. Gelek çîrokên wî li ser wê rewşa kambax in ku mirov dikare bi dehan lêkolînan li ser binivîse. Girtina xelkê û kuştina wan. Veguhaztina wan bo deverên jêra Îraqê û bi saxî binaxkirina wan. Tadayî li ser şeref û namûsa jin û keçên kurd. Şewitandina zarokan û heta dawiyê. Bi rastî, rewşa vebirandin û qirkirina Cuhoyan dike ve ber çavên mirovî. Wî ev karesat û derdeseriyên giran yên gelê kurd, yên kirîne çîrok û ji dinê re belav kirîne. Ay Xudêyo, ma çi maye ku xelkê me nedîtî!.

Di dîroka mirovatiya bindet de, bi hezaran karesat û boblatên mezin yên hatîne serê xelkê bêguneh. Tirkan qirana Ermeniyan anî û bi milyonan kal, jin û zarok kuştin. Elmanan bi milyonan Cuhoyên bêguneh şewitandin, kuştin û bi saxî veşartin. Faşiyên Îraqê jî, ew hemî rûdan û serbor civandin û her hemî bi serê kurdên hejar û bêdeselat de anîn. Hesen bi kurtî basî kela Nizarkê dike ku dikeve bajarê Duhokê... Dema enfalên reş, bi hezaran pîr, jin, zaro û xortên kurd girtin û di kel û avahiyên deverê de, kuştin û binaxkirin. Yek ji wan ciha, kela Nizarkê bû. Guhê xwe bidinê Hesen çewan çîroka xwe destpê dike:

"Hewar e, qêrîn e, agir yê ji esmana dibarît, dukêl, mij û moran, xwîn ya dizêt. Dayik xwe li zarokên xwe nakin xwedan, li hemî rexa, rev e, gazî ye, kes nizanit ka dê kîve revit, çi rê neman, ne hatin girtin, hemû jî neyar in, xwîn mij in... Hind kuştin , hin berif sinora revîn, hind girtin, bûne pepûk, ketin destên dijminî û di kelha Nizarkê ve kom kirin." (15)

Belê; bi tenê hov û dirindên faşiyên îraqê û kesên ji kelê rizgar bûyî, dizanin çi hate serê wê xelkê. Divê lêkolîn li ser enfala bêne kirin. Divê di rojên nêzîk de, filmên sînemayê bêne çêkirin. Divê û divê...

Li cihekê din, Hesen bi zimanê qaremanekê çîrokê, saloxdanên wê rewşê xuya dike:

"Hemû bi kevr û biloka kuştin. Çi gawir in, heta kuştina wan jî ya kirêt e."(16)

Faşiyên Îraqê çi nema neanîne serê gelê me. Zikê jina avis dirandin. Zarok xendiqandin. Xort bi saxî veşartin. Lê çi cara xwezî û hîviyên xelkê me nekuştin û bawerî binxa nekirin. Guhê xwe bidine Şêrkoy çi dibêje:

"Berî min bivî rengê kirêt bikujin, xwezî min dengê giriya zarokê xwe bihîstiba, belkî rojekê tola min vekir ba."(17) Dîsan li cihekê din vedigêre:

"Erê ev millet dê vê rojê ji bîr kit? Yan, çi millet di vî diravî ra borîne?"(18)

Erê; ez bawer dikim ku gelek netewan ev karesate dîtîne, lê çi cara ji bîr nekirîne û heta niha jî, li dijî faşîzmê xebat û bizavê dikin. Hîviya me ew e ku em jî, ji bîr nekîn.

Erê; birîn kûr in û xemên xelkê me, giran in. Giran in û mîna çiya ne. Lê dilsoz û xemxorên gelê kurd, bi vê çendê razî nabin û bi gelek rêka hewil didin ku, van azar û kovanan sivik bikin. Helbet dema di welatî de, fşîzim hebe, şer hebe, êdî demokrasî jî nabe û gêleşok û tengavî jî wê mişe bin. Karên çewt û zulm jî peyda dibe. Dijmin bi hemî hêza xwe, pîlan û nexşên genî dadinên û pirê caran digehe armancên xwe yên çepel û kirêt. Belê; rewş xerab e û kêr gehişte ser hestî. Hesen di vê çîroka xwe de, kawdanên dezgehên deselatê dide xuya kirin ku, çewan xelkê şêt û dîn dikin û nahêlin cemawer bi azadî bipeyive. Dema yek pê li ser cergê xwe dane û wan dezgeha gunehbar bike, hîngê ew dikarin wî kesî gullebaran bikin. Lê nivîskar zîrekane, pêşbîniya xwepêşandan û serhildana dike. Werin em bi hevre vê çîrokê bixwînîn.

HEVPEYVÎNEK DIGEL ŞÊTEKÊ

"Li demekê ne yê xuya, li cihekê bê şûnwar û li civateka bê serûsîma, ev hevpeyvîne hate sazkirin.
"Gelî guhdar û bînera, çaxê we baş. Niha hûn û ev hevpeyvîne di gel vî şêtî, ewê leqa didanit, cilkên xwe didirînit, hevsî û cîran jê direvin, bera di esmanî werdikit û bê oliya dikit. Fermon hûn û ev şête."

+ Şêto xwe bide nasîn?

- Ez ne şêt im! Hûn dişêt in. Ez dizanim rojê çend ser diêne birîn û çend ezman diêne kirîn.

+ Bê ezmandirêjî. Em dê çend pisyara ji te kîn û bi kurtî bo bînera bersiv bide. Pisyara êkê: Karê te çi ye? - Karê min hişyarkirina mejiya(mêşka), fêrkirina rastiyê û diyarkirina gunehbar û dizan e. ( Hîl hîleka kirêt belavbû, di gel destqutaneka ne rêkxistî.) + Pisyara duyê: Dema tu berze dibî, tu kî ve diçî? - Bi rastî ez yê di zîndanên tarîperêsa da, yan jî xwe dikime pêxarin, ji bo birsî û hejara. + Pisyara sêyê: Tu wek kesekê şêt, di kîjan rêxistinê da kar dikî? - Di ya pale û rêncberan da. + Pisyara çarê: Hîviya te ya dawiyê? - Hîviya min ew e ku, ev hevpeyvîne bibite xewn û ez hişyar bibim. Di gel peyva dîmahiyê, dengê du - sê gulla ji serê makrofonê derket û di gel ketina wî, çend bînerên li pêş wê hevpeyvînê, rabûne serxwe û bû xwepêşandan.(19)

Bi rastî Hesen Îbrahîm ku:

Di sala 1966 ê de, li gundê Kêvila, li nêzîk Duhokê ji dayik bûye. Di sala 1985 ê de, dest bi nîvîsînê kiriye. Du pirtûkên çîrokan, bi navên Çavên min, Çavên wî û Tuxîbên mirinê di sala 2000 de çap kirîne. Niha jî li welatê Elmanyayê dimîne. Çîroknivîsekî hişyar û jîr e. Xwedan taqet û şiyanên edebiyên bilind e. Zimanê wî sivik û rewan e. Zîrekane naveroka çîrokên xwe dihelbijêre. Berhemên wî her zû diçine kûratiya dilê mirovî. Em serketinê jê re dixwazîn û hêviya me ew e, li ser efrandin û berhemên jêhatî berdewam be.

Çîroknivîsê din ku Firat Cewerî ye:

Di sala 1959 ê de, li gundekê Dêrika çiyayê mazê ji dayik bûye. Di sala 1978 ê de, dest bi nivîsînê kiriye. Du pirtûkên çîrokan bi navên, Girtî di sala 1986 ê û Kevoka Spî di sala 1992 de, çap kirîne. Niha jî li welatê Swêdê dimîne.

Li welatên paşketî, bihayê jinê kêm e. Lewre ew nikare biryara li ser jiyana xwe bide. Hemî heyî û ferman di destên zelamî de ne. Eve li Kurdistanê wesa ye, lê dema rewş digehe welatên Ewropa jî, piraniya zelamên kurd, her li ser yeka xwe ne û çi bihayî nade jinê. Lê li Ewropa, wekheviya mirovan heye û qanûn hemiyan diparêze.

Ev çende dibe sedem ku jina kurd jî daxwaza hindek mafên xwe yên xwezayî bike. Lê eve bi dilê zelamê kurd nîne û hîngê giriftarî rû didin. Zelam naxwaze hindek deselata xwe bide jinê, yan jî bi çavekê bilindtir lê binêre.

Rewş hosan kambax e, lê piraniya zelamên kurd di civînan de û li cem jin, xwîşk û keçên xelkê, xwe bi mirovên pêşketî û mafparêzên jinê, nîşan didin, lê her ew kes li malên xwe, diktator in û nahêlin jin û keçên wan ronahiyê bibînin. Belê; li vêre Firat Cewerî, vê mesela giring dike naveroka çîroka xwe û bi formeke serketî dadinê ber destên xwendevanan. Mebesta wî jî ew e ku, mirovên durû û kevneperist bide xuya kirin û ji aliyê din ve jî, biha û qîmetê bide jina kurd ya reben û bindest. Belê; di çîroka Heştê Adarê de, ew rewş û têgehiştina mamoste Çetîn xuya dike, ku çewa di civînê de berevaniyê li mafên jinê dike:" Erê hevalno! Wek hûn dizanin, jinên kurdan bindest in. Ew hem cinsê, hem netewî û hem jî sinifî bindest in."(20) Lê dema mamoste Çetîn- piştî vexwarina bîrê - di demjimêr yazdeh û nîvê şevê de, diçe malê, hîngê cewherê wî xuya dibe. Firat zîrekane perdê ji ser rûyê Çetîn radike û kakila bîr û bawerên wî yên genî aşkera dike. Wî kilîta dergehî jî heye, lê dîsan: " Ma qey heta ez bîst caran li derî nidim tu derî venakî?"(21) dibêje.

Her çend jineka jêhatî û başe jî û bersiveka giran neda zelamê xwe, lê Çetîn wê kirêt dike jê re:" Hişş, dîsa devê te ve bû."(22) dibêje.

Dîsan jinik xwe dilteng nake û dixwaze li gor dilê wî bipeyive, lê ew bêhin teng dibe û bi vî rengî bersiva wê dide:" Min xêr e? Êdî tu ne xwarinekê çê dikî, ne kincekê dişoyî, ne malê pakij dikî! Tu ancax bi Gulê re rûnî û paşgotiniyan bikî. Binihêr, carek din jî tu bêyî xebera min neçî cihekî."(23)

Belê; pir caran mirovên wilo aşkera nabin û xwe di bin perdê ve vedişêrin, taku jin bi xwe behis bike yan jî hevalek agehadarî rewşê bibe. Piraniya jinên kurdan, zû behsa derdên xwe nakin, eger kêr negehe ser hestî.

Me got ku giriftariyên jina kurd, li Ewropa gelek in û xemên wê hindî çiyan e. Bi xweragirtin û bêhinfirehiya hindeka jî, dîsan ew piroblim naêne çareserkirin. Eve wê çendê nagehîne ku hemû jinên kurd, bêguneh in û bi tenê her zelam, zilm û zorê beramber wê dike. Nexêr, pir jinên xirab û bêrûmet hene ku, li ser tiştên biçûk, mêrên xwe rezîl dikin û bihayî nadine mal û zarokên xwe jî. Lê ew kêm in û piraniya astengan zelam dadinên, çinku civat, kultur û ayîn jî, rê didite wî ku bi kêfa dilê xwe be û hemî biryara jî bide.

Firat Cewerî, di destnîşankirina vê piroblima mezin de, zîrek, şareza û bîrtîj e. Ev mesele bi ciwanî pêşçav kiriye û sitem û bêrûmetiya zelamekê xuya dike. Di çîroka Dilê Şkestî de, behsî rewşa malbateka kurd dike ku, zelam xwedan jinek baş û komek zaroka ye. Jin li ber ferman û xizmetên wî jî rawesta ye û çi kêmasî beramber mal û zarokên xwe nekirîne. Her wesa ji aliyê exlaq û rewuştên kurdewariyê ve jî, jêhatiye- di çîrokê de wesan xuya ye- çi egerên hindê nînin ku dilê zelamî bişkê û wê bêrûmet bike. Zelam heta nîva şevê digel keça swêdî ye û çi pîtey nadite jina xwe. Pir caran dixwaze wê çendê li ber jinkê berzeke. Jin rastiyê dizane, lê dîsan jî, ji wî tika dike ku dest ji wê şûlê berde. Ew her li ser yeka xwe ye û guh nade peyiv û tikayên jina reben. Lewre jin gelek dixeyide û jê re dibê: "Ger tu ê vê bi min bikî, min bişîne welêt çêtir e. Ez hew karim îdare bikim, bes e ji derdê te."(24)

Lê ew wê jî nake û her li ser yeka xwe berdewam dibe. Heqaretê li jinkê dike û hemî dergeha jî li ber digire. Li dawiyê jinik ji neçarî biryara xwe dide. Rast e, wê li Kurdistanê nikarîbû bi hêsanî biryarekê bide, çinku civatê rê lê digirt. Lê vêre Ewropa ye, qanûn û civat jî mafî didenê ku, ne zilmê, lê berevaniyê ji xwe bike. Her wesa ji aliyê aborî ve jî, pêwîstî bi zelamî nîne, çinku kar dike yan sosyal alîkariya jiyanê diditê. Dîsan zelam nikare li jinê bide û eger lê xist , polîs amadene rê lê bigirin û heta nas û dostên wê jî alîkariyê dikin û çi gazinda jê nakin. Lewre ew bi aşkerayî jê re dibê:

"Ji mala min here!" Jinkê got. "Bi wê heramiya xwe ne keve nav nivînê min, nivînê min neherimîne."(25)

Her çend zelam bi qanûnên Ewropa jî dizane, lê wî çi car hizir nedikir ku dê peyvên wesan tal ji devê jinkê derkevin, lewre mêraniyê lê da û jinik da ber pên û şemaqa. Hîngê jî polîsa ew havête zîndanê... Rewş bi vê çendê gehişte berdan û jêkcidabûnê... Lê mesele bi dilê zelamî bi dawî nehat, çinku piştî çend meha, keça Ewropî jî, jê bêzar bû û hêla. Dema bi tenê ma û rezîl bû, ji nû daxwaza vegerê kir. Digel hemû zilm û neheqiya zelamî jî, dîsan dilovaniya jina kurd rê dayê û hate nav zarokên xwe.

Firat, di çendîn çîrokên xwe de, li ser rewşa kambaxa jina kurd radiweste û bi hostayî azar û piroblimên wê pêşçav dike. Forma çîrokê serketiye û zincîra rûdanan jî bi hevre girêdayî ye û xwendevanî radikêşe kûratiya çîrokê. Zimanê wî sivik e û destpêk baş xemlandiye. Lê Firat Cewerî di hindek çîrokên xwe de, teknîka kevin - şêwê vegêranê - bikar aniye û eve jî dibe sedemên peydabûna hinde lawaziyan di formê çîroka hunerî de. Her çend zimanê wî yê sivik û xweş e, lê carna dariştina hevokên wî sistin. Li dawiyê ez dikarim bêjim ku,ew çîroknivîsekê serketî ye û xwedan taqet û şiyanên hunerî ye. Paşeroja geş li benda wî ye, çinku bêguman wî kariye cihê xwe di qada edebiyata kurdî de bike. Çîrokên wî ji bo xizmeta mirovatiya bindest û pêşketina mirovê kurd, ji bo cîhaneka nû ya bê sitem û çewsandin û rojên xweş, yên hatîne efrandin. Meksîm Gorkî dibêje:" Erkê hunerî ew e ku mirovî bi hêz bike, giriftariyên jiyana wî sivik bike, bawerî, omêd û evîniyê di dilî de, mukum bike."

Hesenê Metê ku:

Di sala 1957 ê de, li bajarê Erxeniyê ji dayik bûye. Di sala 1980 ê de, dest bi nivîsînê kiriye. Çar pirtûkên çîrokan bi navên: Smîrnoff 1991 ê, Labîrenta Cinan 1994 ê, Epîlog 1998 ê û Tofan jî 2000 ê çap kirîne. Niha jî li welatê Swêdê dimîne.

Çîroknivîsekê serketî ye. Hêvênê çîrokên wî li ser rewşa civatî, siyasî û saykolojî ya kurdên derveyî welat e. Mirovê kurd yê ku ji kultureka paşketî hatî û pir tiştên nû dibîne. Pir caran nikare xwe digel biguncîne, yan jî beramber hindek karên ku nizane, xwe bi şareza û bispor nîşan dide û ev e jî dibe egera peydabûna giriftarî û serêşiya. Hesenê Metê şarezayetiyeka baş di civata Ewropa de heye û zîrekane kariye biçîte di nav giriftarî, bîr û bawer û jiyana rojane ya xelkê de. Ew desnîşana çendîn giriftariyên welatî û vêre jî dike û me jî agehdarî çendîn xalên giringên civatê dike.

Di çîroka Nivîskarî de, xortekê kurd bi karê nivîsînê ve mijûl e. Jiyan , jin û zarokên wî jî, bi tenê nivîsîn e, bi şev û roj li ser masê dinivîse, bê ku demekê kurt jî bide jin û zarokên xwe ku, wan jî kes li vê xerîbiyê nîne. Lê ne wî behre heye û ne jî bihayê nivîskariyê dizane! Mixabin ev e karê gelek kesa ye. Bi taybetî di nav kurdên bakur de. Çinku piştî hatina eskeran li tirkiyeyê di sala 1980 ê de, piraniya siyasî û kadirên rêxistinan ji ber sitema faşiyan revîn û xwe gehandin Ewropayê, li vêre jî, gelekan dest ji rêxistinan berda û ji bê karî dest dane nivîsînê.

Belê; yê ku bi dirêjiya jiyana xwe rêzek nenivîsî, li Ewropa pirtûk çapkirin û piranî jî, di xebatên xwe de, serneketin. Çinku nivîskarî, ne karekî hêsan e û ne jî tenê dem û serekê tena divê. Lê nivîskariyê, behre, rewşenbîrî, têgehiştin û zanîn, taqet û şiyanên bilind, dem û serekê tana divê. Lewre her kes nikare bibe nivîskarekê serketî. Lê ev çende ne tiştekê taybet e bi gelê kurd ve, belku; di nav tevaya gelên cîhanê de rûdaye û heye. Belê; raste ku, bi sadan kes dinivîsin, lê çenda ji wan şiya ye berhemên jêhatî û nemir biefrînin. Lewre pêwîste mirov xwe binase û bizane ka heta çi pileyê behre û şiyanên wî hene û bi hindek berhemên lawaz û bêserûber, xwe neke lêbok û pêtirankê xelkê.

Belê; li vêre Hesenê Metê divê bigehe sê armancên giring. Ya êkê bide xuya kirin ku, nivîskarî ne karê her kesê ye. Ya du yê jî ew e ku, jin û zarok berpisyariyeke mezin in, carna dibin asteng, nemaze eger xêzan erk û bihayê nivîsînê nezane. Ya sêyê jî ew e ku, li vê xerîbiyê xwendevanê kurd nîne û giriftariyên çap û belavkirinê jî gelek in.

Rast e nivîskariyê, demekê dirêj û serekê tena divê. Her wesa, dibe jin û zarokên nivîskarî jî, di welatên pêşketî de asteng bin. Lê ji layê din ve jî, jin û zarokên wî jî pêdivî wî ne. Belê; li vêre giriftarî destpêdike. Di civata Ewropî de, her mirov, çi jin û çi mêr, xwedan mafên xwe yên taybetî û giştî ye. Anku li vêre, jin nîva civatê ye û ya ji bo mêrî dibe, ew ji bo jinê jî mafek e. Lê di civata kurdî de û her wesa di tevaya civatên paşketî de, jin ji gelek mafên xwe hatiye bêbeş kirin. Ew bi tenê ji bo karên malê, xudankirina zarokan û dilxweşkirina mêrî peydabûye.

Ji ber vê çendê jî, dema jin ji neçaî bi hemî ferman û sitema civata kurdewariyê razî dibû, ew li vêre bi wê çendê razî nabe û civata pêşketî ya Ewropa jî vî mafî diditê. Lewre eger mêr baweriyê bi vê rastiyê neîne û her li ser yeka xwe ya welatî be, hîngê, bêguman ew dê toşî gelek giriftariyên mezin be û nimûne jî pir in. Belê; li welatên paşdamayî, jin nikare beramber mêrî raweste û jê re bêje, ev e dibe û ev e nabe. Lê li vêre, jin ji layê aborî ve ne pêdivî mêrî ye, ne jî di tirse û ne jî ji dûr û berên xwe şerim dike. Gişt maf di destên wê de ne û kes nikare rê lê bigire. Lewre ew pir bi hêsanî dikare ji zelamî re bêje: Pere yên me heman in û tu nikarî bi keyfa dilê xwe bi mezêxî. Tu nikarî piraniya şeva li kolanên bajêrî bigerî û me bi tenê di vê zîndanê de bihêlî. Tu nikarî hemî gava dar û çîvê xwe li ser serê me bihejînî. Ev e hemî mafê jinê ye û divê mêr razî be. Çend ji bo xwe bivê, hind jî, ji bo jinê bivê, çinku herdu mirov in. Lewre jin bi hêsanî dikare ji mêrê xwe re bibêje:

"Na welle, xwe vedişêre! Sibê heta êvarî di binê qula xênî de mexel dikeve. Ji rûniştinê kurmî dibe, kurmî!...Nizane bi keçikê re bilîze, peyivîna bi min re jî, ji bîra kiriye."(26)

Rast e, giriftariyên nivîskarekî serketî, di welatekê pêşketî de, gelek in. Pêdivî demekê dirêj û serekê tena ye. Lê ew dikare pirograma jiyana xwe çêke û bi çavekê bilindtir temaşay jin û zarokên xwe jî bike, çunke di vê xerîbiyê de, ew jî bi tenê ne. Erkên nivîskarê gelek in û divê ala hilgirê pêşketina civata xwe be. Mîna Nazim Hîkmetî gotî:" Divê mirov, xwe bişewutîne, daku ronahiyê bide xelkê din." Ev e ji layekê ve û ji layê din ve jî, xerîbî û derbederiya mirovê kurd bi giştî û ya nivîskarê kurd bi taybetî, karekê xirab li ser saykolojiya wî dikin. Ew ji bo xelkê dinivîse û pêdiviye xwendevanê wî jî hebe. Lê mixabin, li vê dûrî û vê tenêbûnê, ne xwendevan heye û ne jî bi hêsanî berhem diêne çapkirin.

"Ez dinivîsim lê..lê nuha bihata çapkirin, xwendevan hebûya û bixwenda..."( 27).

Hesenê Metê bi germî li ser rewşa Felemerz di raweste û bi gelek rê ya jê re dide xuya kirin ku, nivîskarî ne karê her kesî ye û li dawiyê bi aşkerayî dibêje:

"Ez dibêm, li mala xwe binêre. Pêwîst nake ku tu bibî nivîskar. Anku ne karê te ye."(28). Lê mixabin ew serhişk e. Ne guhê xwe dide peyvên Hemreş û ne jî, bi pîlana jinkê dest ji nivîsînê berdide. Li dawiyê jî "rûkenî li rûyê xatûnê vemirî" (29) û dilê keçikê jî pir êşiya.

Mirovê nezan, di nav civata paşketî de, nikare zû biryarên rast û dirust bide. Lewre pir caran toşî giriftarî û serêşiya dibe û ji civatê jî, dûr dikeve.

Gelto, xortekî kurd e û wesa xuya ye ku, baweriyeka mukum, bi welatên sosyalist heye. Her çend wî ew welat, ji nêzîk nedîtîne, lê her çi tiştê guh lê bibe, yekser baweriyê pê diîne. Ev e jî rewşek xirab ji bo wî peyda dike. Lewre pir caran mirovên hosan, xelet di meselan digehin û ji bingehên rastiyê dûr dikevin.

Hesenê Metê, divê vê bide xuya kirin ku, di welatên sosyalist de jî, kêmasî hene û karên xirab û baş jî rû didin, herwek di welatên sermayedar de jî hene. Herdu cîn mirov in û gelên wan jî, ji çendîn çînên civatê pêkhatîne. Belê; mirovê hosan, rûleke baş di civatê de nabîne û wek Bebegayê, çi tiştê jê re bête gotin, yan guh lê bibe, yekser dubare dike. Rast e, ev çende di nav mirovên siyasî de, mişe bû û heta digehişte wê pileyê ku, bira û hevalên ku, bîr û bawerên wan, ji hev cuda, sera ku Sovyet, sosyalist e yan jî revîjinist e, ji hevdu bienirin û dilê hevdu jî bihêlin. Evê çendê jî karekê nêgatîf dikire ser doza kurdî jî. Çîroka Smîrnoff, çend layên jiyana Gelto xuya dike ku, xwe bi çendîn rengên xwarinê ve mijûl dike û pereyekê zûr dimezêxe ku, ev e di baweriyên mirovekê sosyalist de, ne gelek pêwîst e, çinku erkên giringtir hene.

Dema ew hevalê xwe mêvanî xarinê dike, jê re dibêje: " Wek ku min got, Xusrew... ku biqewume, ez ji deh jinên lepdarîn jî, jîrtir im. De êdî tu û bextê xwe... de fermo!" 30)

Ji layekê din ve jî, dijayetiya gişt karên - heta eger baş jî bin- welatên sermayedar dike. Dema ew bi hev re vodka Smîrnoff vedixun, heval jê re dibê: " Bi kêmanî te pepsî- cola û cemed jî di nav bixista, dîsa dibû."( 31) Lê ew wê xeletiyê nake û bi hisaba ku vodka rûsî ye, bersiva hevalê xwe dide:

"Lê... Pepsî-cola þerbeta emperyalîstan e..." (32)

Lê dema hevalê wî, jê re dide xuya kirin ku, vodka ew vedixwe, ne ji Sovyetê ye, belku li Emerîka dirust dibe, êdî ew bêdeng dibe û ji diltengiyê jî, "dilê wî li hev dikeve û verişiya wî tê." (33).

Di çîroka Råbiff de, du xortên rojhilatî, yên ku ji nû hatîne Ewropayê, digel du keçikên ewropî diçine xwaringehekê. Ew baş zimanî jî nizanin û dema lîsta xwarinê tê, daku xwe bi nezan nîşan nedin, yek ji wan destê xwe li ser xarnekê dadinên, lê dema xwarin tê, xuya dibe ku, goştê xav e. Ew ji bo mirovekê rojhilatî, tiştekê entîke ye, çinku goştê xav li cem wan naête xwarin. Lê xortên me naxwazin xwe bi nezan û bêageh nîşan bidin, yek ji yê din re dibê: " Tu çi wusa pê dilîzî, heval! Nola mêran bixwe! Tu ê nuha me di nava hevalan de şermesar derxînî." (34) Yê din jî bersiva wî dide û jî re: " Loo, ma ez ê çi bixwim! Bi navê Xwedê ez ê verişim." Dibêje. (35)

Lewre ji neçarî dixun û paşî vedireşin û hetka xwe jî dibin. Belê; pir caran biyanî toşî giriftariyên hosan dibin, lê mixabin ji ber nezanîn û nefamiya xwe, qoretî û rihbilindiya xwe, rastiya xwe vedişêrin.

Gelek caran hindek mirovên me, dema digel ewropiya gêngeşê dikin, wesan xwe didine nasîn ku, em gelekî xudan rewuşt û adetên jêhatî ne û teknolojî li hemî deverên welatê me heye. Em pêşketî ne û xudan medeniyetîn. Rast e, dijminan rê li pêşveçûna me girtiye, lê bila em ji bîr nekîn ku, hêşta fiodalîzim di nav me de maye û sera giriftariyeka biçûk, bi sedan kes hevdu dikujin.

Çira em ji kêmasiyên xwe bi tirsîn!? Heta em destnîşana hele û kêmasiyên xwe nekîn û em ji bo çareserkirina wan jî, hewil û xebatê nekîn, em pêşnakevîn. Ya giring ew e ku ji bo pêşketina xwe xebat û bizaveka gerim bikîn. Tevaya gelên cîhanê di qonaxên em tê de, derbazbûne û gehane şaristaniyeta nuha û bi serbilindî jî, behsî dîroka xwe dikin.

Me di destpêkê de xuya kiribû ku, hêvênê pirniya çîrokên Hesenê Metê, li ser rewşa kurdên derveyî welat in. Hesenê Metê çîroknivîsekê xudan behreyeka bilind e û taqet û şiyanên wî cihê rêzê ne. Berhemên wî ji layê form û naverokê ve di serketîne û pirtûkên wî, qulaçeka vala ya pirtûkxana kurdî pir dike.

Zimanê wî, sivik û xweş e, niqteşanî bi ciwanî bikar anîne, hevokên xwe rêk û pêk darêjtîne, hewul daye bi kurmanciyeka paqij û petî binivîse. Ew hinde caran bi teknîka kevin ve girêda ye û rengê vegêranê bi kar aniye, lê piraniya çîrokên wî, bi teknîka modêrin, menelog û diyalog, paş û pêşxistina demî, zincîra rûdanan, heta dawiyê bi hev re girêda ye, hatîne nivîsîn. Her wesa pir zîrekane şiyaye qaremanên xwe bide peyvîn, ne ku gundiyek bi zimanê mamostayekê û ne jî, jineka zana wek yeka nexwendevan. Ew bi zanabûn giriftariyan pêşçav dike û tê de serketî bûye. Tişîxof dibêje: " Ne fere li ser nivîskarî ku, giriftariya çareserket, belku; erkê wî yê bingehîn ew e ku, wan berçavket."

Li dawiyê Hesenê Metê, berhemên jêhatîtir efrandîne û heta niha çendîn pirtûk û romanên serketî jî çapkirîne.

Belê; we rewşa edebiyata kurmanciya jorî dît ku, di çi qonaxên sext û dijwar re boriye. Lê niha, mirov bi serbilindî dikare bêje ku, di van sîh salên dawiyê de, edebiyata kurdî, nemaze çîrok, gelek bi pêş ketiye û qonaxên giring derbaz kiriye.

Niha bi dehan çîroknivîsên serketî hene ku pirtûkên xwe çap dikin û berdewan berhemên xwe di rojname û kovarên kurdî de, belav dikin. Lê mixabin ku, delîve nebû em bi dirêjî li ser efrandinên wan bipeyivîn. Em hîvîdar în di paşerojeka nêzîk de, bikarîn li ser wan jî biaxivîn. Her bijîn û diserketî bin...

Ev lêkolîne ji bo Platforma kurdî li Holanda, bajarê Lahay, wek semînarek di sala 1999 ê de, hate pêşkêş kirin. Hin beş di berê de, hatibûne belavkirin, lê min li ser nivîskarekê din jî, nivîsiye û bi hin kêm û zêdeyiya jî xemlandiye. Hêvîdar im xwendevan tam û çêjekê jê bibîne.



Çavkanî
1.Hesen Caf, çîroka nû ya kurdî, rûp 24, çapxana Ela. Îraq 1979.
2.Husên Ari. Çîroka Huneriya Kurdî 1925 - 1960. Bexda, Dar Elhuriye, 1977.
3.Zeynelabidîn Zinar. Nimûne ji gencîneya çanda qedexekirî. Rûp 184, swêd 1991.
4.Nizar Mihemedseîd. Pirtûka Aş. Rûp 15, çapxaneya Ela, Îraq 1985.
5.Her ew çavkanî, rûp 7.
6.Her ew çavkanî, rûp 8.
7.Her ew çavkanî, rûp 9.
8.Her ew çavkanî, rûp 9.
9.Her ew çavkanî, rûp 9.
10. Her ew çavkanî, rûp 50.
11. Her ew çavkanî, rûp 50.
12. Her ew çavkanî, rûp 50.
13. Hesen Îbrahîm. Pirtûka Çavên min... Çavên wî. Rûp 51, çapxaneya kulîja şerîê, Kurdistan, Duhok 2000.
14. Her ew çavkanî, rûp 4.
15. Hesen Îbrahîm. Pirtûka Tuxîbên Mirinê. Rûp 22, çapxaneya kulîja şerîê, Kurdistan, Duhok 2000.
16. Her ew çavkanî, rûp 22.
17.Her ew çavkanî, rûp 22.
18. Her ew çavkanî, rûp 24.
19. Hesen Îbrahîm. Pirtûka Çavên min... Çavên wî. Rûp 56, çapxaneya kulîja şerîê, Kurdistan, Duhok 2000.
20. Firat Cewerî. Pirtûka Kevoka Spî. Rûp 55, weşanên Nûdemê, çapa yekem Ankara 1992.
21. Her ew çavkanî, rûp 57.
22. Her ew çavkanî, rûp 57.
23. Her ew çavkanî, rûp 58.
24. Her ew çavkanî, rûp 21.
25. Her ew çavkanî, rûp 25.
26. Hesenê Metê. Pirtûka Smîrnoff. Rûp 29-30, weşanên Welat, Swêd 1991.
27. Her ew çavkanî, rûp 32.
28. Her ew çavkanî, rûp 34.
29. Her ew çavkanî, rûp 35.
30. Her ew çavkanî, rûp 9.
31. Her ew çavkanî, rûp 13.
32. Her ew çavkanî, rûp 13.
33. Her ew çavkanî, rûp 16.
34. Her ew çavkanî, rûp 85.
35. Her ew çavkanî, rûp 86.

          Biçe Jora Rûpelê